با وجود ذخایر قابلتوجه معدنی، نبود صنایع پاییندستی باعث شده بخش قابلتوجهی از ارزش افزوده معادن استان اردبیل خارج از منطقه ایجاد شود.
نویسنده: صادق پارسا
پس از نزدیک به دو دهه مطالعات زمینشناسی و اکتشافهای معدنی در استان اردبیل، نتایج بهدستآمده در سالهای اخیر نویدبخش آیندهای متفاوت برای اقتصاد این استان است. با این حال، کارشناسان معتقدند بهرهبرداری مؤثر از ظرفیتهای معدنی اردبیل و نقشآفرینی آنها در توسعه پایدار استان، بدون توجه جدی به صنایع پاییندستی امکانپذیر نخواهد بود.
معدن؛ پیشران اشتغال و ارزش افزوده
بخش معدن همواره بهعنوان یکی از حوزههای مهم ایجاد اشتغال، تولید ثروت و افزایش ارزش افزوده شناخته میشود. استفاده از نیروی انسانی متخصص، سرمایهگذاری هدفمند، تکمیل زنجیره تولید و بهکارگیری فناوریهای نوین میتواند ضمن رونق واحدهای معدنی، چرخ صنعت و اقتصاد استان اردبیل را نیز به حرکت درآورد.
با این حال، در سالهای گذشته بیش از ۲۰۰ واحد معدنی در نقاط مختلف استان فعال بود که بهدلیل مشکلاتی نظیر وجود معارض، فرسودگی ماشینآلات و ناتوانی سرمایهگذاران در نوسازی تجهیزات، بهتدریج تعطیل یا غیرفعال شدند.
غفلت از معدن در سایه خامفروشی
در دورهای، خامفروشی مواد معدنی، کشاورزی و گردشگری بهعنوان محورهای اصلی توسعه استان اردبیل معرفی شد و تمرکز سیاستگذاریها بر این بخشها قرار گرفت. این رویکرد باعث شد بخشی از معادن استان در سالهای گذشته به حالت متروکه درآیند و نقش معدن در اقتصاد منطقه کمرنگ شود.
بهگونهای که در سال گذشته، تعداد واحدهای معدنی دارای پروانه بهرهبرداری استان اردبیل به حدود ۱۳۰ واحد با اشتغال نزدیک به یکهزار و ۴۰۰ نفر رسید. با این حال، نتایج اکتشافهای جدید، بار دیگر امیدها را برای احیای بخش معدن زنده کرده است.
کشف ذخایر جدید؛ فراتر از مصالح ساختمانی
بیشتر معادن فعال اردبیل در گذشته به استخراج مصالح ساختمانی محدود بود، اما اکتشافهای اخیر نشان داد ظرفیتهای معدنی استان بسیار فراتر از برآوردهای پیشین است. در همین راستا، چهار پهنه معدنی جدید در استان شناسایی شد که عملیات اکتشاف در سه پهنه توسط سرمایهگذاران بخش خصوصی آغاز شده است؛ از جمله پهنه باغرو در شهرستان کوثر و قزلاوزن در شهرستان خلخال.
معدن پلیمتال مشگینشهر؛ نقطه عطف معدنی اردبیل
در کنار این پهنهها، کشف معدن پلیمتال مشگینشهر با ذخیرهای دستکم ۳۷۰ میلیون تن، بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای معدنی استان مطرح شده است. این معدن که دومین معدن مس بزرگ شمالغرب کشور بهشمار میرود، میتواند نقش تعیینکنندهای در تحول اقتصادی و اشتغال منطقه ایفا کند.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان اردبیل از پیشبینی تولید ۱۰ هزار تن کنسانتره مس با خلوص ۲۳ درصد از این معدن خبر داده و اعلام کرده است که با بهرهبرداری از این طرح، اردبیل در جمع تولیدکنندگان بزرگ مس کشور قرار خواهد گرفت.
درآمدزایی و ارزش افزوده؛ فراتر از استخراج
بر اساس اعلام مسئولان، تنها از محل حقوق دولتی معادن استان اردبیل، ۵۸۵ میلیارد ریال درآمد حاصل شده که این رقم نشاندهنده ظرفیت بالای اقتصادی بخش معدن است. فلزهایی مانند مس، سرب، روی، طلا و نقره در این پهنه معدنی شناسایی شدهاند که بیشترین سهم ذخایر به مس اختصاص دارد.
در همین راستا، یک واحد کنسانتره مس در مجاورت معدن مشگینشهر در حال تکمیل است که در صورت بهرهبرداری، میتواند به ایجاد حدود ۸۰۰ فرصت شغلی مستقیم منجر شود.
توسعه صنایع پاییندستی؛ حلقه مفقوده معدن اردبیل
استاندار اردبیل با تأکید بر ضرورت بازنگری در آمایش سرزمینی معادن استان معتقد است هدف نهایی بهرهبرداری از معادن زمانی محقق میشود که ارزش افزوده آن در داخل استان ایجاد شود و منافع اقتصادی به اشتغال پایدار و درآمد مردم منطقه منجر گردد.
کارشناسان نیز بر این باورند که توسعه صنایع پاییندستی، بهویژه در حوزه مس و فلزات اساسی، میتواند چهره تولید و اشتغال استان را دگرگون کند. مس بهعنوان فلزی راهبردی در صنایع مختلف از انرژیهای تجدیدپذیر و الکترونیک گرفته تا پزشکی و کشاورزی کاربرد دارد، اما نبود واحدهای تولیدی مرتبط در اردبیل بهوضوح احساس میشود.
زیرساختها؛ شرط تحقق توسعه معدنی
در کنار جذب سرمایهگذار و نیروی متخصص، ضعف زیرساختهای حملونقل یکی از موانع اصلی توسعه بخش معدن در استان اردبیل است. پروژه راهآهن اردبیل که بیش از دو دهه از آغاز آن میگذرد، هنوز به بهرهبرداری نرسیده و این موضوع هزینههای لجستیکی و رقابتپذیری صنایع معدنی استان را افزایش داده است.
در مجموع، جلوگیری از خامفروشی، توسعه صنایع پاییندستی و تکمیل زیرساختها میتواند بخش معدن را به یکی از پیشرانهای اصلی توسعه پایدار استان اردبیل تبدیل کند؛ مسیری که نیازمند برنامهریزی جامع، نقشه راه مشخص و حمایت هدفمند از بخش خصوصی است.
