با کاهش بارشها و افت منابع آبی، بخش کشاورزی استان اردبیل بیش از سایر بخشها تحت تأثیر کمآبی قرار گرفته و اصلاح الگوی کشت به ضرورتی فوری تبدیل شده است.
نویسنده: ولی نیکخواه
ساوالان خبر: استان اردبیل که بخش قابل توجهی از اقتصاد آن بر پایه کشاورزی استوار است، طی دهههای اخیر با چالش جدی کاهش منابع آبی و افت بارندگی مواجه شده است. بررسی آمارهای هواشناسی و وضعیت سدهای استان نشان میدهد که روند کاهش بارشها در کنار برداشتهای بیرویه از منابع سطحی و زیرزمینی، شرایط نگرانکنندهای را برای تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت رقم زده است.
افت شدید بارندگی در سال زراعی جاری
بر اساس دادههای موجود، میزان بارندگی در سال زراعی جاری در استان اردبیل به شکل محسوسی کاهش یافته است. در حالی که در سالهای گذشته بهطور میانگین حدود ۶۰ میلیمتر بارش در ماههای ابتدایی پاییز ثبت میشد، این رقم در دو ماه و نیم گذشته به کمتر از ۱۰ میلیمتر رسیده است. این کاهش چشمگیر بارندگی، ورودی سدهای استان را نیز تحت تأثیر قرار داده و طبق گزارشها، ورودی سدها حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است.
وضعیت نگرانکننده سدهای استان اردبیل
کاهش بارشها باعث شده است که ذخایر سدهای استان اردبیل در وضعیت مطلوبی قرار نداشته باشد. در این میان، سد یامچی بهعنوان تنها منبع اصلی تأمین آب شرب شهر اردبیل، شرایط حساسی را تجربه میکند. با وجود اجرای مدیریت مصرف و هدایت آب چشمهها و رودخانههای بالادست، حجم آب ذخیرهشده در این سد به حدود ۱۸ میلیون مترمکعب رسیده که زنگ خطری جدی برای ماههای آینده محسوب میشود.
تغییر اقلیم؛ مهمترین تهدید منابع آبی
کارشناسان حوزه آب و محیطزیست معتقدند که تغییر اقلیم اصلیترین عامل تهدید کمیت و کیفیت منابع آب در استان اردبیل است. افزایش دما، کاهش بارشهای مؤثر، تغییر الگوی زمانی و مکانی نزولات جوی و افزایش تبخیر، همگی موجب کاهش تغذیه آبخوانها شدهاند. در کنار این عوامل، آلودگیهای ناشی از مصرف بیرویه کود و سموم کشاورزی، پسابهای شهری و صنعتی و شور شدن آبهای زیرزمینی نیز کیفیت منابع آب را با چالش مواجه کرده است.
برداشتهای بیرویه و خطر فرونشست زمین
برداشتهای غیرمجاز و بیش از ظرفیت از آبهای زیرزمینی در دشت اردبیل، پیامدهای جدی به همراه داشته است. فرونشست زمین یکی از مهمترین نتایج این برداشتهای بیرویه به شمار میرود که میتواند خسارتهای جبرانناپذیری به زیرساختها و اراضی کشاورزی وارد کند. کاهش سطح ایستابی آبخوانها و افزایش کسری مخزن، خطر گسترش این پدیده را بیش از پیش افزایش داده است.
کشاورزی پرمصرف؛ چالش اصلی منابع آب
بخش کشاورزی سهم عمدهای در مصرف منابع آب استان اردبیل دارد و اصلاح الگوی کشت در این بخش، ضرورتی انکارناپذیر است. کارشناسان تأکید دارند که کشت محصولات کمآببر، افزایش بهرهوری و استفاده از روشهای نوین آبیاری، از مهمترین راهکارهای عبور از بحران کنونی است. در همین راستا، انسداد چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند و مدیریت برداشتها در سال جاری موجب صرفهجویی قابل توجهی در مصرف آب زیرزمینی شده است.
صرفهجویی و فرهنگسازی؛ راه نجات منابع آب
مسئولان حوزه آب استان اردبیل معتقدند که با وجود بارشهای مقطعی، نباید به جبران کمبود منابع آبی امیدوار بود. کاهش بیش از ۷۰ درصدی ورودی سدها نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشان میدهد که صرفهجویی در مصرف آب، تنها راه عبور از شرایط فعلی است. در این میان، نقش خانوادهها، کشاورزان و آموزش نسل جوان در اصلاح الگوی مصرف آب، بسیار تعیینکننده خواهد بود.
